W galerii

 

 

 

 

Strona g?ówna
Na oleskim zapomnianym cmentarzu.
Autor: Ewa Cicho?   
Jak co roku uczniowie Zespo?u Szkó? Dwuj?zycznych w Ole?nie ze swoimi wychowawcami, a w tym roku tak?e w towarzystwie Maksymiliana Antkowiaka (syna Redaktora Naczelnego TO), odwiedzili oleski cmentarz ?ydowski w ramach realizowanego projektu edukacyjnego „Byli tu przed nami”. W ciszy mglistego, listopadowego poranka, pokryty dywanem li?ci zapomniany kirkut, z pochylonymi macewami jawi? si? jako miejsce niezwyk?e, wr?cz magiczne. Na co dzie? nie odwiedzany, milcz?cy relikt dawnej kultury, dla wyznawców judaizmu, onegdaj tworz?cych spo?eczno?? naszego miasta, by? i zawsze b?dzie miejscem ?wi?tym do ko?ca ?wiata. Dla ?ydów nie istnieje poj?cie „likwidacji” cmentarza, poniewa? najwa?niejsze jest to, co kryje ziemia, a nie co na niej stoi. Nawet gdyby nie by?o tam ani jednego grobu, to miejsce b?dzie otaczane kultem, bo prochy pochowanych tam kiedy? ?ydów oczekuj? na przyj?cie Mesjasza. Na oleskim kirkucie najcz??ciej spotykamy macewy w postaci pionowego nagrobka z granitu lub z piaskowca. Macewy - owe p?yty nagrobne - nawi?zuj? swoim wygl?dem do bramy symbolizuj?cej przej?cie z ?ycia ziemskiego do krainy zmar?ych. Dawniej k?adziono na nich kamyki, które by?y reliktem staro?ytnych praktyk, gdy zmar?ych grzebano na pustyni. Dzisiaj dzieci przynosz? ze sob? lampki i w ten sposób wyra?aj? swoj? pami?? o pochowanych tutaj zmar?ych. Nagrobki ?ydowskie wyró?niaj? si? bogat? symbolik?, dlatego g?ównym zadaniem uczestników tegorocznego pleneru by?o odnalezienie jak najwi?kszej ilo?ci symboli, a nast?pnie wyja?nienie ich znaczenia. Na macewach dawnych oleskich ?ydów wyst?puj? nast?puj?ce ornamenty: - d?onie z??czone w ge?cie b?ogos?awie?stwa, oznaczaj?ce grób kap?ana, - dzban jest atrybutem zmar?ego lewity, który od staro?ytnych czasów obmywa? r?ce kap?anów przed b?ogos?awie?stwem, - palma symbolizuje sprawiedliwo?? i odkupienie, - z?amana palma odznacza ?ycie z?amane, nagle przerwane tragicznie (jest kilka takich symboli na oleskim cmentarzu), - uskrzydlona klepsydra jest znakiem przemijania czasu, zapo?yczonym z symboliki chrze?cija?skiej, - wieniec, li?? palmowy, kwiat ró?y to typowe motywy ?a?obne. Na starszych nagrobkach (cmentarz funkcjonowa? od 1814 r.) napisy wykute by?y w j?zyku hebrajskim, na macewach z ko?ca XIX w. i z pocz?tku XX w. inskrypcje by?y w j?zyku hebrajskim i niemieckim, b?d? tylko w j. niemieckim. Zachowana tahara -dom przedpogrzebowy (Bet Tahara-„dom oczyszczenia”) z 1868 r. z czerwonej ceg?y, zwie?czona oknem w kszta?cie gwiazdy Dawida, dzisiaj pusta z jedn? kamienn? mis? s?u??c? do ablucji- rytualnego oczyszczenia, niegdy? by?a miejscem obmywania zw?ok, które trzeba by?o jak najszybciej pochowa?. Nieboszczyka ubierali cz?onkowie bractwa pogrzebowego Chewra Kadisza w spodnie, koszul?, czepek, dwa pasy i cha?at. Jeden z cz?onków bractwa nacina? no?ykiem ubrania cz?onków najbli?szej rodziny zmar?ego na starodawny znak rozdarcia ubrania- „kria”. Zw?ok nie wystawiano na widok publiczny. Cia?o zmar?ego musia?o mie? kontakt z ziemi?, dlatego pierwotnie ?ydów nie chowano w trumnach, a w ko?cu, gdy zacz?to je stosowa?, wykonywano je z mi?kkiego drewna, bez u?ycia gwo?dzi, wycinaj?c otwór, aby zapewni? nieboszczykowi kontakt z ziemi?. Pod g?ow? zmar?emu wk?adano woreczek z ziemi? z Izraela, m??czyznom tak?e ta?es (chust? modlitewn?), pozbawiony jednak fr?dzli („cicit”) przypominaj?cych o wykonywaniu przykaza? boskich. ?a?obnicy ?piewali psalmy w towarzystwie g?o?no zawodz?cych p?aczek. Zw?oki uk?adano do grobu w pozycji poziomej, twarz? na wschód, aby w chwili nadej?cia S?du Ostatecznego skierowana by?a ku Jerozolimie. Macewy ustawione s? w?a?nie w t? stron?. Po z?o?eniu zmar?ego do grobu przysypywa?o si? go cienk? warstw? ziemi, odmawia?o modlitwy, wymienia?o si? jego imi? i miejsce jego zamieszkania. Syn lub najbli?szy krewny pochowanego odmawia? na g?os kadisz- modlitw? za zmar?ych. Oto fragment kadiszu: „Niech b?dzie wywy?szone i u?wi?cone Jego wielkie Imi?. Amen. W ?wiecie, który Sam stworzy? wed?ug Swojej woli. I niech nastanie Jego królestwo. Niechaj b?dzie b?ogos?awione i po?wi?cone i wywy?szone, wyniesione i u?wietnione, uwielbiane i s?awione ?wi?te Imi? Jego, który jest B?ogos?awiony. Ponad wszelkie b?ogos?awie?stwa, i pie?ni pochwalne, i hymny i pocieszenia wznoszone na tym ?wiecie. Amen Niech przyjdzie pokój z wysoko?ci i dobre ?ycie, dla nas i dla ca?ego Izraela. Mówcie :Amen Ten, który sprawia pokój na wysoko?ciach, niech ze?le pokój dla nas i dla ca?ego Izraela. Amen” Modlitwa ta przede wszystkim jest bardziej pochwa?? Boga ni? pro?b? za zmar?ego. Po kadiszu ?a?obnicy ustawiali si? w dwa rz?dy, pomi?dzy którymi przechodzi?a najbli?sza rodzina zmar?ego. Uczestnicy pogrzebu nie mogli powróci? t? sam? drog?, któr? przyszli w kondukcie pogrzebowym. Przez siedem dni, w okresie „Szywy”, ?a?obnicy z kr?gu najbli?szej rodziny zmar?ego nie pracowali i nie wychodzili z domu, nie jedli mi?sa, nie pili wina, nie nosili skórzanego obuwia, powstrzymywali si? od stosunków seksualnych. Okres ?a?oby zwany „Szloszim” trwa? 30 dni. Aby ocali? od zapomnienia ?yj?cych niegdy? w naszym mie?cie i okolicy, oleskich synów narodu wybranego, przytocz? ich imiona i nazwiska widniej?ce na kamiennych p?ytach ?ydowskiego cmentarza. Napisy te, jedne wyra?ne, inne zatarte, nieczytelne, cz?sto zaro?ni?te glonami lub zielonym mchem to wszystko, co po Nich pozosta?o. Oto kilka z nich: SALO LEWIN -Prediger (kaznodzieja) HERMANN LUDWIG RICHTER (ur.1832, zm. 1902) NATAN ALTMANN (ur. 1801, zm. 1864) HELENE ALTMAN ur. HEIMANN ( ur. 1850) JOREL URENN? RAHEL HEILBORN BERTHA NEUMANN (ur. 1840, zm. 1937) MARTIN COHN (ur. 1885, zm. 1912) FRIDRICKE..........nazwisko nieczytelne ROSA WARTENBERGER (ur. 1866, zm. 1931) JAKOB WARTENBERGER (ur. 1864. , zm. 1934) ADELHEID RITTER z domu MEHRLÄNDER (ur. 1877, zm. 1914) JOHANNA MAY ( zm. 1875) RIKEL TRÄNKEL MORITZ SCHÖNFELD (ur. 1820, zm. 1896) FLORA WEIGERT ( ur. 1850) LÖBEL FRIEDLÄNDER PAULINE FRIEDLÄNDER ur. LOMNITZ SAMUEL ZWEIG ( ur. 1813, zm. 1849) ALEXANDER NIERLBORN? (ur. 1820, zm. 1885) JOHANN nazwisko nieczytelne ( ur. 1831, zm.1880) BERTA GRENNER? (ur. 1851) DOREL FREUND FRIEDERICKE FREUND ( zm. 1875) SAMUEL MISTOWIL? DAWID JERESLAW JOSEPH RUND MARIAM nazwisko nieczytelne ( ur. 1838, zm. 1863) ROZALIE KINTZ (ur. 1830, zm. 19050) CJANDEL? WENDRINER ur. WINCKOWITZ HELENE HOEHM ( ur. 1820, zm. 1885) ARHUR BLÖH? ( zm. 1876) Szkoda, ?e oleski kirkut odwiedzaj? tylko dzieci, które przez poznanie przesz?o?ci tej szczególnej spo?eczno?ci naszego miasta, mog? przyczyni? si? do tak po??danego przenikania si? kultur. A jest to priorytetowe zadanie oleskiej „Dwójki”, pe?ni?cej rol? integracyjn? w ?rodowisku etnicznie zró?nicowanym -wychowa? m?ode pokolenie w duchu tolerancji, wzajemnego szacunku i zrozumienia dla innych nacji, kultur i religii. Cmentarz ?ydowski jest wyj?tkowym miejscem i unikatowym zabytkiem dziedzictwa kulturowego dawnych mieszka?ców Olesna. Marzeniem by?oby udost?pnienie go szerokim rzeszom zainteresowanych, miejscowym i turystom, jako miejsce historycznej pami?ci, skupienia i modlitwy za zmar?ych.(W ubieg?ym roku wi?cej uwagi po?wi?ci?am historii oleskich ?ydów w TO, nr 405, 16-30 listopada 2006 r. ) Ewa Cicho?
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
Gimnazjum nr 2 | Szkoa Podstawowa nr 2 | Olesno